Yuqumli rinit: burundan nafas olishni normallashtirishni tezlashtirish mumkinmi?

Yuqumli rinit muammosi (ayniqsa O‘RVI fonida) butun dunyoda, ayniqsa "sovuq" davr (va u bilan bog‘liq gripp va O‘RVIning mavsumiy oshishi) kalendar yilining yarmidan ko‘p vaqt davom etadigan mamlakatlarda dolzarbdir. Ko'plab nashrlar etiopatogenez va bolalikning turli davrlarida ushbu patologiyani davolash xususiyatlariga bag'ishlangan. Har bir inson, ayniqsa shifokor, bu masala bo'yicha o'z nuqtai nazariga va dori vositalarining sevimli arsenaliga ega, ular orasida, albatta, topik dekongestantlar yetakchi hisoblanadi. Ushbu maqola doirasida yuqumli rinit/rinofaringitni kompleks davolashning bir qismi sifatida "Дыши" plastir-ingalyatorining samaradorligini baholashga qaratilgan shaxsiy kuzatuv natijalari keltirilgan.

Kalit so'zlar: rinit, rinofaringit, bolalar yoshi, davolash, efir moylari, aromaterapiya, "Дыши" plastir-ingalyatori, burundan nafas olishni yaxshilash, tungi uyqu sifati.

Pediatrlar va otorinolaringologlarga ota – onalar muntazam ravishda turli sabablarga ko'ra bolalarda burundan nafas olishning qiyinligi (yuz skeletining tug'ma nuqsonlari, allergiya, o'smalar va burunning o'simtaga o'xshash kasalliklari, tug'ma mukosiliyar yetishmovchiligi, burun shikastlanishi va ularning asoratlari, retronazal sabablar - adenoidlarning gipertrofiyasi, tomoq teratomalari va boshqalar) shikoyatlari bilan murojaat qilishadi.

"Rinitga o'xshash" alomatlar ko'pincha tishlar chiqayotganda kuzatiladi, ammo shubhasiz yetakchisi burun bo'shlig'i shilliq qavatining yallig'lanishi (oddiy yuqumli rinit) bo'lib, u burundan nafas olishni qiyinlashtirib, shish va burun bo‘shlig‘idan ajralmalar bilan kuzatiladi. Bolaning yoshi qanchalik kichik bo'lsa, bu holat uning o‘zini his qilishiga shunchalik zararli ta'sir ko'rsatadi. Burundan nafas olishning yaqqol uzoq muddatli qiyinlashishi organizmda kislorod yetishmasligiga, keyinchalik esa MNT buzilishiga va bola rivojlanishining kechikishiga olib keladi. 

Yangi tug'ilgan chaqaloqlarda va yosh bolalarda burun bo'shlig'ining torligi va kichik vertikal o‘lchami tufayli shilliq qavatning ozgina shishishi ham burundan nafas olishni qiyinlashtiradi yoki to'xtatadi. Bola og'zi bilan tez-tez va yuzaki nafas olishni boshlaydi, emish harakati keskin qiyinlashadi va hatto imkonsiz bo'lib qoladi, uyqusi buziladi, bola bezovtalanadi, vazn yo'qotadi, gastrointestinal kasalliklar (qusish, suyuq najas) qo'shiladi, tana harorati ko'tariladi. Og'iz orqali nafas olish meteorizm bilan aerofagiyaga va bolaning umumiy holatining yanada buzilishiga olib keladi. Burun yo'llarining bo‘shlig‘i sezilarli darajada torayganda, bola nafas olishni osonlashtirish uchun boshini orqaga tashlaydi – katta liqildoqning kuchlanishi bilan soxta opistotonus paydo bo'ladi, tirishishlar paydo bo‘lishi mumkin [1]. 

Shunday qilib, bolalarda, ayniqsa yosh bolalarda rinit juda dolzarb bo'lib qolmoqda, bu alohida e'tiborni talab qiladi. 

Asoratlanmagan o'tkir rinitda simptomatik terapiya qo'llanilishi kerak: refleksogen zonalarga ta'sir qiluvchi issiq chalg'ituvchi muolajalar (oyoq va qo'l vannalari), eliminatsion terapiya uchun preparatlar va burun bo'shlig'i shilliq qavatining shishishini kamaytiradigan vositalar. Ko'pincha bu maqsadda mahalliy dekongestantlar qo'llaniladi, ularning tarixi uzoq o'tmishga borib taqaladi. Shunga qaramay, ular o'z dolzarbligini yo'qotmagan. Eslatib o'tamiz, ushbu preparatlarni 5-7 kundan ortiq qo‘llamaslik kerak va ular yangi tug'ilgan chaqaloqlarda va emizikli chaqaloqlarda pastki va o'rta burun rakovinalarining erkin chetida kavernoz to'qima yo'qligi sababli ehtiyotkorlik bilan qo‘llanilishi kerak [2]. Rinitni davolash uchun "Antiseptiklar va dezinfeksiyalash vositalari", "Burun kasalliklarini davolash uchun o‘simlik vositalari" guruhlaridan preparatlar keng qo'llaniladi [3]. 

Preparatni bemorning tanasiga kelib tushish shakli katta ahamiyatga ega, u tizimli va mahalliy bo'lishi va o‘zining afzalliklari va xususiyatlariga ega bo‘lishi mumkin. Shuni ham ta'kidlaymizki, organizmga dori moddalarni kiritishning aerozol usuli nafas olish yo'llari kasalliklarida (NY) eng fiziologik hisoblanadi va yuqori va pastki NYning turli patologiyalarida keng qo'llaniladi. Allergik rinitning turli shakllarida ingalyatsiya kromonlari va kortikosteroidlar qo'llanilishi mumkin, oddiy yuqumli rinitda esa qadim zamonlardan beri xushbo‘y moylar keng qo'llanilgan [4, 5]. Uchuvchi fraksiyalar shaklida havo yo'llari orqali tanaga kiradigan o'simlik bioaktiv moddalari past tabiiy konsentratsiyalarda ta’sir qiladi. Ko'pgina efir moylari (EM) tarkibida sekretolitik va sekretomotor ta'sirga ega bo'lgan vazokonstriksiyaga qodir terpenlar, saponinlar yoki shunga o'xshash moddalar mavjud. Bundan tashqari, bunday yog'larning bug'laridan nafas olish bakteritsid, viruslarga qarshi, yallig'lanishga qarshi, og'riq qoldiruvchi va tetiklashtiruvchi ta'sirga ega, yuqori NY mikroflorasining sifat tarkibini va ularning o'tkazuvchanligini yaxshilaydi va mahalliy immunitetni oshiradi.

EM ingalyatsiyalari faol (maxsus ingalyator-jihozlar ishlatiladi) va passiv (erta va yosh bolalar uchun eng ko'p ko'rsatiladi) bo‘lishi mumkin. EM ingalyatsiyasining afzalliklari quyidagicha: 

• barcha yoshdagi bolalar uchun usulni qo'llashga imkon beradigan xavfsizlik va qulaylik; 
• moddaning maksimal darajada fiziologik kiritilishi - nafas olayotgan havo bilan birga; 
• nafas olish tizimining shilliq qavatiga to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qilishi, turg'un va yallig'lanish reaksiyalarini to'xtatish; 
• yog' mikrozarrachalarining shilliq pardalarga yumshatuvchi ta'siri; 
• burun bo'shlig'ida dori vositalarini uzoq muddat qo'llash bilan rivojlanadigan shilliq qavatning tirnalishi va terining matseratsiyasini oldini olish imkoniyati [6]. 

Bolalarda o'tkir rinit/rinosinusitni monoterapiya va kompleks terapiyaga qo'shimcha sifatida davolashda EM kompozitsiyasini qo'llash samaradorligi va xavfsizligini isbotlovchi bir qator tadqiqotlar mavjud [2, 7-10]. Ushbu maqola doirasida biz oddiy yuqumli rinitni kompleks davolashning bir qismi sifatida mahalliy ishlab chiqarilgan "Дыши" plastir-ingalyatoridan foydalanish bo'yicha o'z tajribamizni taqdim etmoqchimiz. 

Tadqiqot materiallari va usullari 

O'tkir yuqumli rinit/ rinofaringit tashxisi qo'yilgan 3 yosh 11 oylikdan 7 yoshgacha bo‘lgan (o'rtacha yoshi 65,4 oy) bemorlar kuzatilgan, ulardan 28 nafari qizlar va 32 nafari o'g'il bolalar bo‘lgan. Kiritish mezonlari - istisnolar 1-jadvalda keltirilgan.  

Tasodifiy ravishda bemorlar faqat keyinchalik asosiy kuzatuv guruhini tashkil qilgan ("Дыши" guruhi), 30 nafar bemorda "Дыши" plastir-ingalyatorining davolash rejasiga qo‘shilishi bilan farq qiladigan kuzatuv guruhlariga taqsimlangan ("Dekongestantlar/Antikongestiv vosita/Antikongestantlar/α-adrenomimetiklar" va "Antiseptiklar va dezinfeksiyalovchi vositalar" guruhlaridan preparatlar); qolganlari nazorat guruhiga kirgan. 

Дыши" plastiri o‘zi bilan kiyimga yopishtiriladigan plastir-ingalyatorni ifoda etadi (ishlab chiqaruvchi: "AKVION" YOAJ buyurtmasi bo‘yicha "VEROFARM"OAJ). Plastirning tarkibida mentolsiz yalpiz moyi, evkalipt moyi, pixta moyi, levomentol, lavanda moyi, terpentin moyi mavjud. Plastir tarkibiga kiritilgan tabiiy EMlar viruslarga qarshi, antibakterial, yallig'lanishga qarshi, og'riq qoldiruvchi va tetiklashtiruvchi ta'sirga ega. Plastir-ingalyatorni qo‘llashga qarshi ko'rsatmalar tarkibiy qismlarni shaxsiy ko‘tara olmaslik, 2 yoshgacha bo'lgan bolalar hisoblanadi. Plastir 5 kun davomida kuniga 2-3 marta, holatning og'irligiga qarab (ertalab, tushdan keyin, tungi uyqudan oldin), ko'krak qafasining yuqori qismida kiyimlarga yopishtirilgan holda ishlatilgan. 

Barcha bemorlar birinchi kunida, shuningdek davolanishning 3 va 5-kunlarida otorinolaringolog tomonidan muntazam tekshiruvdan o'tkazilgan. Davolash boshlanganidan keyingi 2 va 10-kunlarda bemorning ahvoli bemorning ota-onasi/qonuniy vakillari bilan telefon orqali suhbat davomida baholangan. Tekshiruvlar davomida rinit belgilari mavjudligi/yo'qligi va ularning og'irligi 5 balli shkala bo'yicha baholangan (0 ball – alomat yo'q, 4 ball – juda kuchli ifodalangan). Quyidagi alomatlar baholangan: burun atrofi bo‘shliqlari proyeksiyasi sohasini paypaslashda og'riq borligi, burun orqali nafas olishning buzilishi, burundan ajralmalarning soni, tana harorati, burundan ajralmalarning tabiati, bosh og'rig'i, aksirish va burun bo'shlig'ida qichishish. Shuningdek, preparatning ko‘tara olinishi, 3 balli shkala bo‘yicha allergik reaksiyalarning mavjudligi/yo‘qligi baholangan, kasallikning umumiy davomiyligi va alohida simptomlarning davomiyligi baholangan, topikal dekongestantlardan foydalanish davomiyligi va antibiotiklardan foydalanish zarurligi baholangan, asosiy va nazorat guruhidagi bemorlarda yuqumli rinit asoratlarining soni baholangan, "Дыши" plastir-ingalyatorining samaradorligi va xavfsizligi bo‘yicha ota-onalar va shifokorning fikri baholangan; "Дыши" plastir-ingalyatorining bola va ota-onalarning tungi uyqusiga ta'siri borasida ota-onalarning fikri baholangan. 
 

Natijalar va ularni muhokama qilish 

Barcha bemorlar topikal dekongestant (oksi - yoki ksilometazolin asosida (kurs 5 dan 7 kungacha, qo‘llash soni kasallikning og'irligiga qarab kuniga 1-2 marta), 2% kumush proteinati eritmalarini olgan, tana harorati ko‘tarilganda nosteroid yallig'lanishga qarshi vositalar (NYaQV) va antipiretiklardan foydalanishga ruxsat berilgan. Davolash paytida "Дыши" plastir-ingalyatordan tashqari EM asosidagi boshqa preparatlar va tibbiy mahsulotlar ishlatilmagan. 

Asosiy va nazorat guruhidagi bemorlarda rinit belgilarining umumiy bahosi 1-rasmda, ba'zi baholanadigan rinit belgilarining dinamikasi 2–4-rasmlarda keltirilgan. 
 
 

"Дыши" plastir-ingalyatoridan foydalangan bolalarda kasallikning o'rtacha davomiyligi 7,28±2,25 kunni, nazorat guruhida esa 8,67±2,04 kunni tashkil etgan (p < 0,05). "Дыши" plastir-ingalyatoridan foydalangan bolalar uchun bolalar ta'lim muassasalarida o‘tkazib yuborilgan kunlarning o'rtacha soni 7,21±2,74 kunni, nazorat guruhida esa 8,6±2,14 kunni tashkil etgan (p < 0,05). Shunday qilib, kasallikning o'rtacha davomiyligi 16% ga (1,39 kunga) va bolalar ta'lim muassasalarida o'tkazib yuborilgan kunlar soni 16,2% ga (1,39 kunga) kamayishi qayd etilgan (p < 0,05). 

Nazorat guruhida 2 bemorda sinusit va sinusit + adenoidit shaklida asoratlar qayd etilgan; nafas olish guruhida asoratlar qayd etilmagan. 

"Дыши" plastir-ingalyatorini qo‘llash fonida bironta allergik reaksiya yoki boshqa noxush hodisalar qayd etilmagan. Faqat ikkita holatda ota-onalar va/yoki bemorlarga plastirning hidi yoqmagan ("juda o'tkir").

Tadqiqot davomida "Дыши" plastir-ingalyatorining samaradorligi, ko‘tara olinishi va qo‘llash qulayligini baholash uchun ota-onalar o'rtasida so'rov o'tkazilgan; shuningdek, samaradorligi va ko‘tara olinishi tadqiqotchi shifokor tomonidan ham baholangan, natijalar 5 va 6-rasmlarda. 

Tadqiqot protokoliga ko'ra, bemorlarning ota-onalari o'rtasida burun orqali nafas olish buzilishining bola va ota-onalarning tungi uyqusi sifatiga ta'siri borasida so'rov o'tkazilgan. Bemorlarga quyidagi savollar berilgan: 

1. Kechasi bolada burun bitishi qanchalik kuchli bo‘lgan? 
2. Kechasi bolada burun oqishi qanchalik kuchli bo‘lgan? 
3. Burun bitishi va boshqa shamollash alomatlari bolaning uxlash qobiliyatiga qanchalik ta'sir qilgan? 
4. Bola burnining bitishi va boshqa shamollash alomatlari sizning kechasi uxlash qobiliyatingizga qanchalik ta'sir qilgan? 

Ota-onalarning javoblari 5 balli shkala bo'yicha ballarda baholangan, bu yerda 0 ball – "alomat yo'q" (1-2-savollar)/"ta'sir qilmadi" (3-4-savollar), 4 ball esa – "juda kuchli ifodalangan" (1-2-savollar)/"juda kuchli ta'sir ko'rsatdi" (3-4-savollar) javoblar uchun. Umumiy baholash 2-jadvalda keltirilgan.  

Tadqiqotning 3-kunida uyqu sifatini umumiy baholashda statistik jihatdan sezilarli farq kuzatilgan, u nazorat guruhida 1,2 baravar yuqori bo‘lgan (p < 0,05). Tadqiqotning 5-kunida ikkala guruhda ham umumiy bahoning pasayishi davom etgan, ammo nazorat guruhida "Дыши" plastir-ingalyatoridan foydalangan guruhga qaraganda 1,8 baravar yuqori bo‘lgan (p < 0,001). Shunday qilib, so'rov ma'lumotlariga asoslanib, o'tkir yuqumli rinitning standart terapiyasiga "Дыши" plastir-ingalyatorini kiritish bolaning kechasi burun bitishini kamaytirishi va uning va ota-onalarning uyqu sifatini yaxshilashi mumkin degan xulosaga kelishimiz mumkin. 

Xulosa 

O'tkir yuqumli rinit/rinofaringitni kompleks davolashga "Дыши" plastir-ingalyatorini qo'shish quyidagilarga yordam beradi: 

• umuman rinit alomatlarini tezroq bartaraf etish; 
• burun bo‘shlig‘i shilliq qavatining shishishini yanada samarali to'xtatish; 
• burun orqali nafas olishni yaxshilash; 
• kechasi burun orqali nafas olish sifatini yaxshilash, bu bola va ota-onalarning tungi uyqu sifatini oshirishga imkon beradi; 
• maktabgacha ta'lim muassasasida kasallik tufayli o'tkazib yuborilgan kunlar sonining 16% va 16,2% ga qisqarishi; 
• "Дыши" plastir-ingalyatorini qo‘llash fonida bironta allergik reaksiya yoki boshqa noxush hodisalar qayd etilmagan.

КBundan tashqari, ota-onalarning 53 foizi va tadqiqot-shifokor 63 foiz hollarda "Дыши" plastir-ingalyatorlarining samaradorligini "ajoyib" deb baholagan. Yuqoridagilarni hisobga olgan holda, "Дыши" plastir-ingalyatorini o'tkir yuqumli rinit/rinofaringit bilan og'rigan bolalarda kompleks terapiyaning bir qismi sifatida qo‘llash tavsiya etilishi mumkin. Xulosa qilib aytish kerakki, zamonaviy farmatsevtika bozori bolalarda o'tkir yuqumli rinitni davolashga qaratilgan ko'plab dori vositalarini, shu jumladan mahalliy ishlab chiqarilgan dori vositalarini taqdim etadi. Shifokorlar, ayniqsa bolalar bilan ishlaydiganlar, zarur preparatlarni tanlashga iloji boricha ehtiyotkorlik bilan yondashishlari, bola organizmida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan yon ta'sir xavfini baholashlari va samaradorlik va xavfsizlikni birlashtirgan dori vositalariga ustunlik berishlari lozim.

Adabiyotlar

1. Bogomilskiy M.R., Chistyakova V.R. Bolalar otorinolaringologiyasi. M.: GEOTAR-Media, 2012; 176: 222. 
2. Radsig Ye.Yu., Bogomilskiy M.R., Laberko Ye.L., Yermilova N.V. Burun bo'shlig'i shilliq qavati yoshga doir xususiyatlarining va bolalar va o'smirlarda o'tkir yuqumli rinitni davolash uchun preparatlarni kiritish usullarining o'zaro bog'liqligi. Pediatriya. 2012; 91 (4): 83–88. 
3. Dorilar va dorixona mahsulotlari assortimentining ensiklopediyasi. 
4. Nikolayevskiy V.V. Aromaterapiya. M.: Meditsina, 2000: 336. 
5. Pekli F.F. Aromatologiya. M.: Meditsina, 2001: 300. 
6. Radsig Ye.Yu., Yermilova N.V., Sapayeva N.V., Bogomilskiy M.R. Bolalarda o'tkir rinitni simptomatik davolashda topikal dekongestantlarga alternativa. Zamonaviy pediatriya masalalari. 2007; 5: 48–51.
7. Chernaya N.L., Shubina Ye.V., Ganuzina G.S. va boshqalar. Bolalar maktabgacha ta'lim muassasasi sharoitlarida bolalarni sog'lomlashtirish uchun aromaterapiyadan foydalanish tajribasi. Pediatriya. Consilium medicum ilovasi, 2012; 3: 87-90. 
8. Azova Ye.A., Vorobyova V.A. Kulikov A.G. Bolalarda O‘RZlarning oldini olish va kompleks davolashda Дыши moyini ingalyatsiyada qo‘llash tajribasi. Pediatrning qo'llanmasi. 2012; 3: 55–62. 
9. Karpova Ye.P., Vagina Ye.Yu. Bolalarda rinosinusitni davolash. Amaliy pediatriya masalalari. 2015; 10 (5): 61–67. 
10. Kotova Ye.N., Pivneva N.D. Chaqaloqlarda o'tkir rinitni davolashda tabiiy efir moylari preparatlari. Pediatriya. 2014; 93 (1): 55–59.