Maktabgacha yoshdagi bolalarda O‘RIni oldini olish va majmuaviy davolashda efir kompozitsiyalarining yuqori komplaentli shakllarini qo'llashning roli

I.V. Sergeyeva 
Rossiya sog‘liqni saqlash vazirligining  professor V.F.Voyno-Yaseneskiy   nomidagi KrasDTU OT FDBTM, Krasnoyarsk, Rossiya

TAQRIZ 

Tadqiqot maqsadi: maktabgacha ta'lim muassasalariga boradigan bolalarda O‘RIni oldini olish va kompleks davolashda efir moylari (plastir-ingalyatori) kompozitsiyasining samaradorligini o'rganish.

Materiallar va usullar: istiqbolli tadqiqotga bolalar bog'chasiga boradigan 3 yoshdan 7 yoshgacha bo'lgan 102 bola kiritilgan. Tadqiqot maktabgacha ta'lim muassasalarining to'rtta guruhida (mos ravishda asosiy guruhlar va nazorat guruhlari) parallel ravishda o'tkazilgan. Asosiy guruhlarning bolalari efir moylarini plastir-ingalyator shaklidagi passiv ingalyatsiyasini olgan: 1-guruh - O‘RT fonida kompleks terapiyada, 3-guruh - kasal bolalar bilan aloqa qilgandan keyin profilaktika maqsadida. Tegishli nazorat guruhlaridagi bolalar (2 va 4-guruhlar) passiv ingalyatsiyalarni olishmagan. O‘RI holatlarining chastotasi, kasallikning og'irligi, isitma va kataral hodisalarning davomiyligi, plastir-ingalyatorning ko‘tara olinishi baholangan.

Tadqiqot natijalari: profilaktika maqsadida plastir-ingalyatori qo'llangan va yoshidan qat'i nazar, baribir O‘RI (3-guruh) bilan kasallangan bolalarda isitmaning o'rtacha davomiyligi 1,5 kunni tashkil etgan, bu nazorat guruhidagi (4-guruh) shunga o'xshash ko'rsatkichdan 2,3 kunga qisqaroq. Shu bilan birga, kasallanganlar soni 4-guruhga qaraganda 2,2 baravar kam bo‘lgan. Kasallikning o'zi yengil bo'lib, hech bir holatda ham asoratlarning rivojlanishi bilan kuzatilmagan, kataral hodisalarning qisqaroq davri bilan tavsiflangan. 1-guruh bolalariga, 2-guruh bolalariga qaraganda, tana harorati 38 °C dan yuqori ko'tarilmasligi, rinoreya, burun bitishi, yo'talning tezroq to'xtatilishi xos bo‘lgan.

Xulosa: kuzatuv natijasida olingan natijalar va nojo'ya ta'sirlarning yo'qligi maktabgacha ta'lim muassasalarining uyushgan jamoalarida epidemik yoki mavsumiy kasalliklarning ko'payishi davrida O‘RI profilaktikasi uchun plastir-ingalyatordan bolalar uchun xavfsiz, qaram qilmaydigan va uzoq vaqt davomida ishlatilishi mumkin bo'lgan yuqori komponentli vosita sifatida foydalanishni tavsiya etish imkonini beradi.

Kalit so'zlar: oldini olish, O‘RI, efir moylari, bolalar, samaradorlik, plastir-ingalyator.

Kirish

Nafas olish yo'llari kasalliklari bolalik davridagi barcha yuqumli patologiyalar tarkibida 90% ga yetadi. Rossiyaning bolalar aholisi orasida O‘RI va gripp bilan kasallanish darajasi kattalarnikidan 4-6 baravar yuqori. Yosh bolalar (1-2 yosh) va maktabgacha yoshdagi bolalarda infeksiya manbai o'smirlar va kattalar hisoblanadi [1]. O‘RIning yuqori tarqalishi va ularning bolaning sog‘lig‘iga salbiy ta'sir ko‘rsatishi, shuningdek, ko'plab profilaktika va reabilitatsiya usullarining samarasizligi bu muammoni ijtimoiy ahamiyatga ega deb belgilaydi [1, 2].

Yuqumli kasalliklarni oldini olish usullaridan biri emlash hisoblanadi [3, 4]. Biroq, ma'lumki, hozirgi vaqtda grippdan tashqari samarali O‘RI vaksinoprofilaktikasi mavjud emas. Shu bilan birga, maktabgacha yoshdagi bolalarda O‘RI sabablarining etiologik tuzilishida adenoviruslar ustunlik qiladi, ko'pincha (18,7%) 3-6 yoshdagi bolalarda kasallikni keltirib chiqaradi [5] va o'ziga xos profilaktikaga ega emas. Shu bilan birga, burunni tuzli eritmalar bilan yuvish kabi ba'zi profilaktika usullari bolalar tomonidan kuchli qarshilik uyg‘otadi, bu esa qulayroq usullarni izlashni talab qiladi. Qayd etilgan muammo bemorlarning komplaentligi bilan bevosita bog'liq. Maktabgacha yoshdagi bolalarga nisbatan qo'shimcha qiyinchiliklar pediatr-shifokorning nafaqat kasal bola bilan, balki uning ota-onasi bilan ham yaqin aloqasi zarurligi bilan bog'liq. Shu bilan birga, terapevtik va profilaktika choralarining samaradorligi va kasallikning davomiyligini, shu jumladan murakkab shakllarning ko'payish xavfi ushbu hamkorlikning qanchalik to'laqonli bo'lishiga bog'liqligi aniq [6].

Pediatrning amaliyotida dori shakli belgilangan terapiyaga rioya qilishga qanday ta'sir qilishi mumkinligini yodda tutish muhim. Ilgari o'tkazilgan tadqiqotlarda [7-9] yuqori nafas yo'llarining shilliq qavatiga bevosita ta'sir ko'rsatadigan, ammo maxsus qurilmalardan foydalanishni talab qilmaydigan, ayniqsa maktabgacha yoshdagi bolalar uchun to'g'ri keladigan passiv ingalatsiyadan foydalanishga e'tibor qaratgan holda, O‘RIning jamoaviy profilaktikasi usuli sifatida efir moyi aromaterapiyasining afzalliklarini namoyish etilgan [4, 7, 10, 11].

Tez-tez kasal bo'ladigan bolalarda respirator infeksiyalarni oldini olish uchun efir moylaridan foydalanish O‘RI holatlarining 60% ga kamayishiga olib keladi, kasallikning rivojlanishini sezilarli darajada osonlashtiradi va asoratlarning rivojlanishiga to'sqinlik qiladi [10]. Efir moylari bilan passiv ingalyatsiyalar, shuningdek, antibakterial preparatlar va nazal dekongestantlarga bo'lgan ehtiyojning pasayishi bilan kuzatiladi [12-14]. Muayyan holatlarda faol moddani yetkazib berish uchun maqbul usullarni izlash tarkibida efir moylari bo‘lgan plastir-ingalyatorini yaratishga olib keldi. Uning afzalliklariga quyidagi fazilatlarni kiritish mumkin:

• teri va shilliq qavatlar bilan bevosita aloqa qilishni talab qilmaydi; 
• kontakt allergiya xavfi yo'q;
• qo'llash achishish yoki yoqimsiz ta'm kabi noxush hodisalar xavfini keltirib chiqarmaydi;
• uzoq muddatli ta'sirga ega va O‘RI profilaktikasi ham, terapiyasiga ham ta'sir ko‘rsatadi;
• foydalanish oson, ota-ona va bola uchun qulay [6, 15, 16].

O‘RIni kompleks davolash va oldini olish uchun efir moylariga asoslangan bunday istiqbolli vositalardan biri "Дыши" tibbiy plastir-ingalyatori hisoblanadi, u himoya qoplamasi bilan to'qilmagan matodan tasmani ifoda etadi. Ushbu tasmaga efir moylarini o'z ichiga olgan maxsus massa surtilgan. Plastir yuzasidan himoya qoplamasini olib tashlagandan so'ng, efir moylarining bug'lanishi boshlanadi, ular mustaqil nafas olish paytida burun bo'shlig'iga passiv kirib boradi.

Plastir-ingalyator ta'sir qo‘rsatish mexanizmi shundaki, efir moylari inson nafas olish tizimiga davolovchi ta'sir ko'rsatadi [17]. "Дыши" plastir-ingalyatorining tarkibiga tabiiy toza o‘simlik efir moylari kiradi: yalpiz, evkalipt, lavanda, pixta, terpentin moyi va levomentol, ular viruslarga qarshi, antibakterial, yallig'lanishga qarshi, og'riq qoldiruvchi va tetiklashtiruvchi ta'sirga ega. Ko'plab tadqiqotlar natijalari efir moylarining noyob antibakterial, zamburug‘larga qarshi va viruslarga qarshi xususiyatlari haqida ishonch bilan gapirishga imkon beradi, bu ularni mikroblarga qarshi vositalar uchun ajoyib nomzodlarga aylantiradi. Ularning tan olingan xavfsizligi ham muhim ahamiyatga ega [18].

Pediatrik amaliyotda o'xshash tarkibga ega bo'lgan "Масло Дыши" kompozitsiyasi bo'yicha o'tkazilgan klinik tadqiqotlar uning past reaktogenligini (ishtirokchilarning qonida IgE ko'payishining yo'qligi [19]), shuningdek, bolaning psixik va adaptiv holatiga va hayot sifatiga ijobiy ta'sirini ko'rsatdi [10, 16]. Efir moylari bo'lgan plastir-ingalyatorining asosiy maqsadi - respirator kasalliklarni oldini olish. Bundan tashqari, uni qo'llashda respirator kasalliklarning asosiy belgilari yengillashadi, nafas olish organlarining faoliyati normallashadi, burun bitishi va rinoreya yo'qoladi, shuningdek, uxlab qolish jarayoni sezilarli darajada osonlashadi [17].

Tadqiqot maqsadi: maktabgacha ta'lim muassasalariga boradigan bolalarda O‘RIni oldini olish va kompleks davolashda efir moylari (plastir-ingalyatori) kompozitsiyasining samaradorligini o'rganish. 

Materiallar va usullar

2021 yilning fevral va may oylari orasida o'tkazilgan istiqbolli randomizatsiyalangan sinovda bolalar bog'chasiga boradigan 3 yoshdan 7 yoshgacha bo'lgan 102 nafar bola ishtirok etgan. Tadqiqot loyihasi Krasnoyarsk shahridagi bolalar maktabgacha ta'lim muassasalarining ota-onalar qo'mitasi yig'ilishida taqdim etilgan. Barcha ota-onalar tadqiqot dizayni bo'yicha barcha kerakli ma'lumotlarni o'z ichiga olgan xabardor qilingan rozilik shaklini imzoladilar.

Tadqiqotga qo'shilish mezonlari: 3 yoshdan 7 yoshgacha; tadqiqotga kiritishdan 1 oy oldin O‘RI profilaktikasi, shu jumladan gomeopatik preparatlar an'anaviy tibbiyot vositalari, efir moylari bilan o‘tkazilmaganligi; grippga qarshi emlanmaganlik; tadqiqotda ishtirok etish davrida surunkali kasalliklarning kuchayishining yo'qligi; ijtimoiy jihatdan moslashtirilgan oilalarning bolalari; plastir-ingalyatoriga o'xshash tarkibga ega bo'lgan "Дыши" moyiga allergik reaksiyaning yo'qligi. Allergologik proba [7] da tasvirlangan usul bo'yicha o'tkazilgan.

Istisno qilish mezonlari: surunkali yuqumli kasalliklar (sil, virusli gepatitlar); bronxial astma; og'ir allergologik anamnez (dori preparatlari va efir moylarini ko‘tara olmaslik); LOR-organlari surunkali kasalliklarining kuchayishi.

4 ta kuzatuv guruhi shakllantirilgan. Birinchi guruh 17 (16,7%) boladan iborat bo'lib, ulardan 10 nafari qiz bolalar bo‘lib, ularda ambulatoriya sharoitida O‘RI (viruslarga qarshi + simptomatik terapiya) fonida kompleks terapiyaning bir qismi sifatida "Дыши" plastir-ingalyatori qo‘llanilgan. Bemorlarning o'rtacha yoshi - 5 [4; 6] yosh. 2-guruhga 22 ta (21,6%) bola kiritilgan, ulardan 13 nafari O‘RI belgilari  bo‘lgan, ambulatoriya sharoitida standart O‘RI terapiyasini olgan, ammo plastir-ingalyatori qo‘llanilmagan qiz bolalar bo‘lgan. O'rtacha yosh - 5 [4; 7] yosh. Uchinchi guruh 29 ta (28,4%) boladan iborat bo'lib, ulardan 19 nafari O‘RI belgilari bo'lmagan qizlar bo'lib, ularga 1-va 2-guruhlardagi O‘RI bilan kasallangan bolalar bilan aloqa qilganliklari sababli profilaktika maqsadida plastir-ingalyator buyurilgan. O'rtacha yosh - 6 [5; 7] yosh. 4-guruh bolalari - 34 ta (33,3%) bola, ulardan 15 nafari qizlar bo‘lib, ular 1-va 2-guruh bolalari bilan aloqada bo'lgan, O‘RI belgilari bo'lmagan va profilaktik terapiya olmagan. O'rtacha yosh - 6 [4; 7] yosh.

1 va 3-guruh bolalarida plastir-ingalyatorni qo‘llash usuli bir xil bo‘lgan: plastir-ingalyator kuniga 2 marta bolaning kiyimiga ko‘krak qafasi sohasidan yuqoriroqqa yopishtirilgan: ertalab uy sharoitida, bola uyg'onganidan keyin soat 7: 00 dan 14: 00 gacha va kechqurun soat 16:00 dan 22: 00 gacha. Plastir bilan yurish davomiyligi 6-7 soatni tashkil etgan.

1-guruhdagi bolalarda plastir-ingalyatordan foydalanish muddati tiklanish vaqtidan qat'i nazar, 10 kunni tashkil etgan. 3-guruhdagi bolalarga plastir-ingalyator O‘RI profilaktikasi uchun 2021-yilning fevralidan may oyigacha 10 kunlik kurslarda, ular orasida 14 kunlik tanaffuslar (jami 3 ta kurs) bilan buyurilgan.

Kuzatuv davomida tadqiqot ishtirokchilarining holati to'g'risidagi ma'lumotlar, hayotdagi anamnez xususiyatlari har bir bola uchun kuzatuv jurnalida qayd etilgan. Bolaning o'zi yoki uning ota-onasi sog‘lig‘idagi har qanday o'zgarishlar haqida ma'lumot manbai bo'lgan. Bolalarning klinik tekshiruvi haftasiga 2 marta (dushanba va juma) pediatr tomonidan o'tkazilgan. Shikoyatlar, obyektiv ma'lumotlar (tana harorati, og‘iz tekshiruvi natijalari) qayd etilgan, ular asosida - bola sog'lom yoki kasal deb xulosa chiqarilgan. Shikoyatlar paydo bo'lgan taqdirda (yangi yoki ilk bor paydo bo'lgan) kuzatuv natijalari va tegishli davolanishni tayinlash bilan to'liq tibbiy ko'rik o'tkazilgan.

Passiv ingalyatsiya usulining profilaktik samaradorligi quyidagi mezonlarga muvofiq baholangan: O‘RI kasalligining chastotasi va surunkali LOR-kasalliklarining kuchayish chastotasi.

Plastir-ingalyator yordamida passiv ingalyatsiya usulining terapevtik samaradorligi quyidagi mezonlarga muvofiq baholangan: 

• kasallikning og'irligi (tana haroratining 38,5 °C dan oshishi, taxikardiya, asoratlarning rivojlanishi - pnevmoniya, bronxit, sinusit); 
• kasallikning mavjudligida harorat reaksiyasining davomiyligi; 
• kasallik mavjudligida og‘iz va burun-halqumdagi kataral namoyishlarning davomiyligi.

Plastir-ingalyatordan foydalanish samaradorligining indeksi aniqlangan: nazorat guruhidagi kasallanganlar sonining (foizda) asosiy guruhdagi kasallanganlar soniga (foizda) nisbati.

Olingan natijalarni statistik qayta ishlash Statistica 6.0 (StatSoft Inc., AQSh) dasturi yordamida amalga oshirilgan. Miqdoriy ko'rsatkichlar mediana, 25 va 75-kvartillar (Me [Q25; Q75]) ko‘rinishida taqdim etilgan. 

Tadqiqot natijalari

Bolalar guruhlari O‘RI kasalligi, og'irligi va davomiyligi, shuningdek, anamnezda surunkali LOR-kasalliklarining kuchayishi bilan solishtiriladigan bo‘lgan. Tadqiqotdan oldingi 2 yil ichida 46 ta (45%) bolada yiliga 4 martadan ortiq O‘RI va tonzillit paydo bo‘lgan, 3 ta (3%) bolada O‘RI gaymorit va adenoidit bilan murakkablashgan. 6 ta (6%) bolaning anamnezida ilgari pnevmoniya borligi haqida ko'rsatmalar bo‘lgan. Tadqiqot guruhlaridagi bolalarda fon holatlarining chastotasi va yondosh patologiya sezilarli darajada farq qilmagan.

Plastir-ingalyatoridan foydalanishning profilaktik kursi O‘RI paydo bo'lishining pasayishini ta'minladi: 3-guruhda kasallik 5 ta (17,2%) bolada, 4- guruhda esa 13 ta (38,2%) bolada rivojlangan (samaradorlik inhttps://accounts.google.com/b/0/AddMailServicedeksi 2,2). Profilaktika maqsadida plastir-ingalyatori qo'llangan va yoshidan qat'i nazar, baribir O‘RI (3-guruh) bilan kasallangan bolalarda isitmaning o'rtacha davomiyligi 1,5 kunni tashkil etgan, bu nazorat guruhidagi (4-guruh) shunga o'xshash ko'rsatkichdan 2,3 kunga qisqaroq. Bundan tashqari, 3-guruhdagi bolalarda O‘RI yengil kechgan, pediatrning uzoq muddatli kuzatuvi talab etilmagan (2-3 kunlik kasallik, keyin bolalar bolalar bog'chasiga qaytgan), bunday holat 4-guruhdagi bolalarda qayd etilmagan (1-jadval).

 Plastir-ingalyator qo‘llanilgan 3-guruhdagi bolalarning ota-onalari o'rtasida o'tkazilgan so'rov shuni ko'rsatdiki, bolalar o'zlarini qoniqarli his qilishgan, faol bo'lishgan, ishtahasi yaxshi bo'lgan, O‘RI paydo bo'lganda, ularga viruslarga qarshi preparatlarni buyurish talab etilmagan, chunki simptomatik terapiyaning o‘zi yetarli bo‘lgan (tomoqni antiseptiklar bilan chayish, burunga qon tomirlarni toraytiruvchi tomchilar). 2-jadvaldan ko'rinib turibdiki, plastir-ingalyatordan foydalangan bolalarda O‘RIning yengil kechishi va murakkab shakllarning yo'qligi qayd etilgan. 1-chi va 2-chi, 3-chi va 4-guruhlarni taqqoslashda samaradorlik ko'rsatkichlari mos ravishda 2,2 va 1,5 ni tashkil etgan.

 Kasallikning og'irligini aniqlash mezonlaridan biri isitma reaksiyalarining og'irligi bo‘lgan. Ushbu ko'rsatkichga ko'ra, aralashuvlar guruhidagi (1-va 3-guruhlar) barcha qayd etilgan O‘RI holatlari tana harorati 38 °C dan yuqori bo'lmagan yengil kasalliklarga kiritilgan, shu o‘rinda taqqoslash guruhlaridagi (2 va 4-guruhlar) 23 ta (41%) kasal bolalarda tana harorati 38,6 °C va undan yuqori darajaga ko'tarilgan. 

1-guruhdagi bolalarda plastir-ingalyator qo‘llanilganda burun bitishi va rinoreya qon tomirlarni toraytiruvchi nazal preparatlarni qo'llash va burun yo'llarini tuzli eritmalar bilan yuvish fonida ushbu klinik alomat paydo bo'lgan paytdan boshlab 3,4 [2,9; 3,9] kundan keyin to'xtagan. 2-guruhdagi bolalarda ushbu klinik ko'rinishlar 6,7 [6,2; 7,2] kungacha saqlanib qolgan. 

1-guruhdagi bolalarda o'tkir O‘RVI alomatlaridan biri bo'lgan yo'tal quruq va kam-kamdan bo'lib, 4,1 [3,9; 4,4] kundan keyin to'xtagan, shu o‘rinda 22 ta boladan 8 tasida (36,4%) shilliq balg'am ajralishi bilan kuzatilgan. 2-guruhdagi bolalarda yo'tal 8,2 [7,5; 8,9] kundan keyin to'xtagan. 1 va 2-guruhlardagi barcha bolalarga sxema bo'yicha bronxlarni kengaytiruvchi, mukolitik va yallig'lanishga qarshi ta'sirga ega siroplar buyurilgan. 

Hech qanday kuzatuvda plastir-ingalyatorini bekor qilish talab etilmagan, allergik reaksiyalarning rivojlanish holatlari qayd etilmagan.

Muhokama

Ushbu tadqiqot maktabgacha yoshdagi bolalarda profilaktika vositasi va O‘RI kompleks terapiyasi komponenti sifatida plastir-ingalyatordan foydalanish samaradorligini baholashga qaratilgan. Oldinroq [20] shunga o'xshash dizaynga bo‘yicha biz bolalar bog'chasi va boshlang'ich maktabga borayotgan bolalarda O‘RI profilaktikasida passiv ingalyatsiya usulida ishlatiladigan o'xshash tarkibdagi "Дыши" moyining samaradorligi baholangan. Ushbu profilaktika usuli O‘RI chastotasining pasayishini, asoratlarsiz, kasallikning kechishini, kasallik yuzaga kelganda isitma davrning qisqarishini ta'minlaganligi aniqlandi. Olingan ma'lumotlar maktabgacha yoshdagi bolalarda efir moylarini, xususan passiv ingalyatsiya yo‘li bilan qo'llash samarali ekanligi haqida gapirishga imkon beradi. Nojo‘ya o'zaro ta'sirlarning past xavfida va past dori yuklamasida dori preparatlari bilan birgalikda tayinlash imkoniyati muhim hisoblanadi. Plastir-ingalyator - efir moylari kompozitsiyasining yuqori tarkibiy shakli bo'lib, moyni qo'llash uchun maxsus manipulyatsiyani talab qilmaydi, u foydalanish qulayligini, undan foydalanishni rad etish holatlarining yo'qligini ko'rsatgan.

Xulosalar

1. Pediatrik amaliyotda "Дыши" plastir-ingalyatorini qo‘llash bolalar uchun xavfsiz, allergik reaksiyaga olib kelmaydi va yuqori darajadagi qulayligi bilan ajralib turadi. 
2. O‘RI kompleks terapiyasiga "Дыши" plastir-ingalyatorini kiritish terapiya samaradorligini oshiradi: 1-guruh bolalarida burun bitishi va rinoreyaning to'xtashi ushbu klinik simptom paydo bo'lgan paytdan boshlab, 2-guruhdagi bolalarga qaraganda 2,5 baravar tezroq, yo'tal esa 2,5 baravar tezroq sodir bo'lgan.  
3. O‘RI profilaktikasi uchun "Дыши" plastir-ingalyatori yordamida passiv ingalyatsiyadan foydalanishning maqsadga muvofiqligi 3-guruhdagi bemorlar sonining 4-guruhga nisbatan 2,2 baravar kamayishi bilan tasdiqlangan.
4. "Дыши" plastir-ingalyatori maktabgacha yoshdagi bolalarda O‘RI profilaktikasida va kompleks terapiya tarkibida xavfsiz vositasi sifatida tavsiya etilishi mumkin.

Adabiyotlar

1. Denisova A.R., Maksimov M.L. O'tkir respirator virusli infeksiyalar: etiologiya, diagnostika, davolashga zamonaviy qarash. RTJ. Tibbiy sharh. 2018;1(II):99–103. 
2. Yuqumli kasalliklar. Milliy qo‘llanma. N.D.Yushchuk, Yu.Ya.Vengerov tahririda. 2-nashr. M.: GEOTAR-Media; 2019. 
3. Krutixina S., Yablokova Ye. Bolalarda o'tkir respirator virusli infeksiyalar: gomeopatik preparatlarni qo'llashning zamonaviy imkoniyatlari. RTJ. 2016;(18):1191–1195.
4. Bolalarda O‘RVI terapiyasiga yondashuvlar. RTJ. Tibbiy sharh. 2019;(3):37–42. 
5. Zhu G., Xu D., Zhang Y. et al. Epidemiological characteristics of four common respiratory viral infections in children. Virology J. 2021;18(1)10. DOI: 10.1186/s12985-020-01475-y. 
6. Liptak G.S. Enhancing patient compliance in pediatrics. Pediatr Rev. 1996;17(4):128–134. DOI: 10.1542/pir.17-4-128. 
7. Petrushina A.D., Nikogosyan A.S., Kayb I.D. va boshqalar Majmuaviy terapiyada va bolalarda O‘RVIni oldini olishda efir moylari bilan ingalyatsiyadan foydalanish. Zamonaviy pediatriya masalalari. 2012;11(2):180– 183. DOI: 10.15690/vsp.v11i2.235. 
8. Danilova Ye.I., Trusova O.Yu., Sumenko V.V. va boshqalar Uyushgan bolalar guruhlarida o'tkir respiratorli infeksiyalarni oldini olish uchun efir moylari kompozitsiyasidan foydalanish samaradorligi. Davolovchi shifokor. 2017;1:1–4. 
9. Bulgakova V.A. Tabiiy efir moylari kompozitsiyasi: bolalarda o'tkir respiratorli infeksiyalarni oldini olish va kompleks davolashdagi o‘rni. Farmateka. 2016;4:14–20.
10. Kovrigina Ye.S., Pankov D.D., Klyuchnikova I.V. Ingalyatsion preparatlar tez-tez kasal bo'ladigan bolalarni reabilitatsiya qilishning muhim koponenti sifatida. Amaliy pediatriya masalalari. 2016;11(1):67–73.
11. Chelpachenko O.Ye., Danilova Ye.I., Chaynikova I.N. va boshqalar Rinosinusit bilan og'rigan bolalarda yuqori nafas yo'llarining mikrobiotsenozini tuzatishda dorivor o'simliklarning efir moylari. Amaliy pediatriya masalalari. 2021;16(6):1–10.
12. Piskunova A.S., Kirilina S.A. Tez-tez kasal bo'ladigan bolalarda o'tkir respiratorli infeksiyalarni davolash va oldini olish uchun efir moylaridan samarali foydalanish. Pediatr amaliyoti. 2019;1:30–34.
13. Starostina L.S. Bolalar organizmiga dori yuklamasini kamaytirish: o'tkir respiratorli infeksiyalarni oldini olish va davolash uchun efir moylaridan foydalanish tajribasi. RTJ. 2018;9:13–17.
14. Nikolayeva S.V., Shushakova Ye.K., Xlipovka Yu.N. Pediatriya amaliyotida o'tkir respiratorli infeksiyalarni oldini olish va davolash - efir moylarini ishlatishga qaratilgan. RTJ. 2020;6:23–27
15. Nikolayeva S.V., Melnikova V.V., Usenko D.V. Bolalarda o'tkir respiratorli infeksiyalarni davolash va oldini olishda aromaterapiyaning samaradorligi. Amaliy pediatriya masalalari. 2019;14(1):63–69. DOI: 10.20953/1817-7646-2019-1-63-69.
16. Radsig Ye.Yu., Konstantinov D.I. LOR-patologiyasining rivojlanishi va xronizatsiyasida bioplyonkalarning roli va ularga ta'sir qilish usullari. Amaliy pediatriya masalalari. 2021;16(4):166–171. DOI: 10.20953/1817-7646- 2021-4-166-171.
17. "Дыши plastir-ingalyatori" tibbiy buyumidan foydalanish bo'yicha yo‘qrinoma. (Elektron resurs.) URL: https://maslo-Дыши.ru/upload/iblock/206/Instrukciya_Dyshi_ Plastir_23.10.2020_print.pdf. (murojaat sanasi: 26.11.2021). 
18. Saika Tariq, Saira Wani, Waseem Rasool et al. A comprehensive review of the antibacterial, antifungal and antiviral potential of essential oils and their chemical constituents against drug-resistant microbial pathogens. Microb Pathog. 2019;134:103580. DOI: 10.1016/j. micpath.2019.103580
19. Krasavina N.A., Biyanov A.N., Starseva S.Ye. Takroriy kasalliklarga chalingan bolalarni reabilitatsiya qilishda efir moylari bilan ingalyatsiyadan foydalanish. Davolovchi shifokor. 2011;9. 
20. Sergeyeva I.V., Meshkova S.S. Bolalarda gripp va O‘RVIni kompleks oldini olishda tabiiy efir moylari ingalyatsion ta'sirining samaradorligi. RTJ. Tibbiy sharh. 2019;8:10–13.